thu vien kon tum
sự kiện

NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG LỄ BỎ MẢ CỦA NGƯỜI RƠ MĂM Ở KON TUM

- Người đăng bài viết: Thư Viện tỉnh
NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG LỄ BỎ MẢ CỦA NGƯỜI RƠ MĂM Ở KON TUM

NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG LỄ BỎ MẢ CỦA NGƯỜI RƠ MĂM Ở KON TUM

Bỏ mả, một hoạt động tín ngưỡng truyền thống dân gian của người Rơ Măm từ xưa đến nay. Nhà giàu cũng như nhà nghèo, khi trong gia đình có người chết, họ sẽ phải tổ chức lễ bỏ mả cho họ, có như vậy mới làm an lòng cả người chết và người đang còn sống. Tùy theo điều kiện từng gia đình mà lễ bỏ mả diễn ra lớn hay nhỏ, nhưng bao giờ lễ cũng mang tính cộng đồng rất cao với sự tham gia của toàn thể bà con dân làng giúp sức cho gia đình tổ chức bỏ mả. Lễ bỏ mả diễn ra theo chu trình truyền thống được sự hướng dẫn của một người già có uy tín nhất trong làng. Tại lễ bỏ mả, nhiều triết lý về nhân sinh quan, thế giới quan được tái hiện, lễ cũng là nơi hội tụ nhiều nét văn hóa truyền thống từ lời cúng, không gian, trang phục, ẩm thực, kiến trúc điêu khắc…
Ẩm thực truyền thống
Trong Lễ bỏ mả thức ăn được chế biến không chỉ để ăn cho no bụng mà đó còn mang những nét văn hóa riêng biệt trong một không gian diễn ra lễ bỏ mả. Thức ăn được chế biến từ những con vật hiến sinh, sau khi được cúng tế thần linh và cúng con ma, họ sẽ tiến hành chọc tiết, mổ thịt.
Nguyên vật liệu để chế biến các món ăn trong lễ bỏ mả thường và những con bò, con heo, gà sau khi được cúng thần linh sẽ được mang mổ thịt và chế biến thành nhiều món ăn khác nhau phục vụ cho buổi lễ. Những con vật này được người ta nuôi trong nhà, họ chỉ sử dụng khi tiến hành các nghi lễ của gia đình trong năm. Thịt của các con vật cúng thần linh được chế biến thành nhiều món ăn đa dạng và phong phú và được phân ra thành từng món có chức năng khác nhau. Cũng từ những chất liệu mà thường ngày người Rơ Măm vẫn thường dùng như gạo, đọt chuối, rau, thịt,… nhưng ở lễ bỏ mả, những nguyên liệu thường dùng này được chế biến thành nhiều dạng món ăn tinh tế, đa dạng hơn với nhiều kỹ thuật chế biến khác nhau nướng, luộc. Cũng như phong tục bỏ mả của dân tộc Bah Nar hay Ja Rai, nghi lễ bỏ mả của người Rơ Măm cũng mang tính cộng đồng và cộng cảm lớn được thể hiện rõ nét trong các hoạt động diễn ra trong lễ, trong đó có các bữa ăn bỏ mả. Trong những bữa ăn bỏ mả không chỉ có sự đóng góp của người sống mà người chết cũng có sự đóng góp bằng những con vật mà người sống chia của cho họ, ở đây thể hiện sự công bằng. Sau lễ cúng cho người chết xong, các mâm thức ăn được trải bằng lá chuối được dọn ra xung quanh khu vực nhà mả, mọi người từng tốp, từng tốp ngồi chụm lại quanh ghè rượu và mâm thức ăn cùng nhau ăn uống và trò chuyện vui vẻ với nhau, những người thân trong gia đình của người chết thì mang thức ăn vào nhà mả ăn cùng người chết.
Nghi lễ cúng vật hiến sinh trong lễ bỏ mả
Theo quan niệm của người Rơ Măm, người chết đi là bắt đầu sống ở một thế giới khác, một thế giới đối lập với thế giới của người đang sống, đêm là ngày, ngày là đêm, lành là vỡ, đẹp là xấu,… người chết đi sẽ sống trong làng mới của họ ở thế giới bên kia đối lập với thế giới của người đang sống, họ cũng sống, làm việc, như khi đang còn sống, chính vì vậy trước khi sang thế giới bên kia những người còn sống sẽ tiến hành một nghi lễ bỏ mả, nghi lễ tiễn đưa người chết. Trong Lễ bỏ mả, các nghi lễ cúng đóng một vai trò quan trọng, các nghĩ lễ cúng thông qua những bài cúng của người chủ gia đình vừa thể hiện những lời tâm sự, lời nhắn gửi của người sống với người chết trước khi bỏ vĩnh viễn, lễ cúng vừa biểu hiện truyền thống mang tính ma thuật về tang ma, vừa mang mục đích giao toàn bộ mọi thứ thuộc về người chết cho họ mang theo và cắt đứt mọi ràng buộc của người chết với thế giới người sống.
 "Thế là mối quan hệ của chúng ta đã hết, hôm nay gia đình và dân làng làm lễ bỏ mả, từ nay về sau chúng ta không còn mối quan hệ gì với nhau nữa, nếu có chuyện gì không hay xảy ra với người ở thế giới bên kia thì hãy tự chịu lấy, chúng tôi đã làm trọn bổn phận với người rồi đừng về quấy rầy chúng tôi nữa".
Hay nghi thức cúng người chết lần cuối “Hôm nay, chúng tôi cúng ghè rượu, cúng thịt mời ông bà lên uống, nếu có thương con, thương cháu thì uống, uống xong rồi thì hãy đi luôn, đừng về làm phiền con cháu nữa”.
Những lời cúng tại lễ bỏ mả còn ý nghĩa làm cho linh hồn của người chết sang thế giới bên kia một cách thanh thản, dễ dàng, không còn lưu luyến với thế giới của người sống, làm phiền cuộc sống hiện tại của người còn sống nữa. Những lời cúng đó còn là những lời tâm sự, dãi bày của người còn sống với người đã chết, đó còn là sự mong muốn những điều tốt đẹp mà người chết sẽ gặp được khi sang thế giới bên kia với tổ tiên họ. Lời cúng còn có mục đích giao toàn bộ mọi thứ đã chia cho người chết đem đi và cắt đứt vĩnh viễn mọi ràng buộc của người sống với người chết.
Các nghi lễ cúng được thực hiện trong lễ bỏ mả đều mang nhiều ý nghĩa thiêng liêng, biểu hiện sự thành kính của con cháu, biểu hiện sự bình đẳng giữa người sống và người chết, biểu hiện sự cộng cảm của cả một cộng đồng làng đối với người đã chết, một sự chia tay không có đau khổ, mà sự chia tay trong vui vẻ, thanh thản.
Tượng nhà mả và nhà mả truyền thống
Nhà mả của người Rơ Măm thường dài 2m rộng 1,5m được làm hoàn toàn bằng gỗ, xưa kia người Rơ Măm lợp mái nhà mả bằng tranh, tuy nhiên ngày nay họ lợp mái nhà mả bằng tôn để che mưa che nắng tốt hơn cho căn nhà mả. Nhà mả của người Rơ Măm được dựng lên với ý nghĩa là nơi ở của người chết sau khi sang thế giới bên kia và còn có tác dụng che mưa che nắng cho người thân của người chết đến thăm. Chính vì vậy căn nhà mả họ làm theo mô hình căn nhà của người sống (không phải dạng nhà sàn) có vách che 4 bên được ghép bằng những tấm ván gỗ, có mái lợp, có cửa ra vào và được dựng một cách kiên cố trên nền đất đã được san phẳng, phía trên phần mộ của người chết.
Bên cạnh nhà mồ, tượng nhà mồ của người Rơ Măm cũng là một nét văn hóa truyền thống đặc sắc, tượng nhà mồ tôn vinh những nghệ nhân điêu khắc gỗ dân gian, những người thợ đẽo những bức tượng nhà mồ chỉ với những kỹ thuật đẽo đơn sơ như rựa, rìu, đục,.. Tượng nhà mồ vừa là những vật trang trí dùng để tô điểm cho nhà mồ thêm đẹp, thêm vui nhộn, tượng còn mang ý nghĩa là những người bảo vệ, là những người bầu bạn với người chết khi họ cô đơn.
Tượng phải được làm thật công phu, thật đẹp nếu không sẽ không vừa lòng người đã chết. Tượng của người Rơ Măm dài 2,5 m, đường kính 30 - 35 cm, được gọt sạch vỏ bề mặt. Những bức tượng nhà mả của người Rơ Măm bao giờ cũng có tượng người nam và tượng người nữ với những biểu hiện khác nhau trên khuôn mặt tùy theo sở thích của người thợ điêu khắc gỗ. Sở dĩ vậy vì người Rơ Măm quan niệm người chết đi thường cô đơn, họ làm tượng người nam và tượng người nữ một mặt để bảo về người chết khỏi tà ma, một mặt để bảo vệ nơi ở của người chết tránh người ngoài xâm phạm, những bức tượng này còn mang một ý nghĩa lớn hơn là để làm bầu bạn với người chết. Tượng nhà mả nào cũng có 2 ngà voi phía trên tượng, vì người Rơ Măm coi Yang ngà voi (giàng Blút) là yang quan trọng nhất trong hệ thống thần linh của họ, yang Blút thể hiện sức mạnh của con người, họ quan niệm rằng con voi khi chết đi nhưng cái ngà voi sẽ còn mãi, trường tồn cùng với họ.
Nghệ thuật truyền thống trong lễ bỏ mả
Tại nhà mả, người ta sẽ cùng ăn uống cùng đánh chiêng, múa soang, cùng nói chuyện vui chơi với nhau, không tồn tại tâm trạng tang thương, đau đớn như ngày diễn ra đám ma. Người Rơ măm cũng có quan niệm rằng, lễ bỏ mả là lễ chia tay người chết, để họ về bên thế giới bên kia, sống cuộc sống mới cũng như họ hiện đang sống trong ngôi làng phía đông mặt trời. Vì quan niệm như vậy nên trang ngày diễn ra lễ bỏ mả, họ cùng nhau vui đùa, uống rượu, nói chuyện hòa đồng với nhau, tạo ra tâm lý thoải mái để tiễn người chết về làng mới của họ. Tiếng chiêng trong lễ bỏ mả cũng khác biệt, người Rơ Mă đánh bài chiêng Tangtao (có nghĩa là chia buồn với gia đình, mừng cho linh hồn siêu thoát. Bài chiêng có tiết tấu lúc nhanh, lúc chậm, lúc trầm lúc bổng, tạo nên không khí khi thì sâu lắng khi thì vui vẻ của những người tham gia lễ bỏ mả. Trong nghi thức tiễn đưa người chết dàn chiêng và đội múa soang đi quanh nhà mả, mọi người chậm rãi múa tiễn đưa linh hồn nguời chết ra đi trong tiếng cồng chiêng ảm đạm, lưu luyến. Những người thân trong gia đình của người chết sẽ ngồi trong nhà mả trong sự lưu luyến, buồn thương với người đã khuất. Đám rước trong lễ bỏ bả thường diễn ra vào đêm của ngày thứ hai, đây cũng đuợc coi là ngày lễ chính thức.
Sau nghi lễ tiễn đưa người chết đi, tại thời điểm này gia đình của nguời chết được hòan toàn giải phóng khỏi mọi ràng buộc với người chết. Cũng từ lúc này lễ bỏ mả dường như bước sang một không khí mới, không khí của sự vui vẻ, già trẻ, trai gái thỏa sức múa soang, đánh chiêng, ăn uống trong đêm hội. tiếng chiêng, tiếng trống vang lên trong đêm tối giữa khu nhà mả như đánh thức các hồn ma, thúc dục họ đừng lưu luyến gì với thế giới của người sống nữa mà hãy về với thế giới của tổ tiên.
Lễ bỏ mả của người Rơ Măm là một bức tranh văn hóa nhiều màu sắc, độc đáo, riêng biệt với nhiều loại hình nghệ thuật cùng đan xen với nhau tạo thành một lễ hội văn hóa đặc sắc, thể hiện cách ứng xử giữa người sống và người chết. Một thế giới quan sinh động mà nhân văn của một cộng đồng người./.
Tác giả bài viết: Nguyễn Thị Liên
Nguồn tin: Tạp chí Văn hóa - Thể thao & Du lịch tỉnh Kon Tum số 81
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Giới thiệu Kon Tum

Thăm dò ý kiến

Bạn cần gì ở Thư viện?

Tài liệu hoàn toàn mới.

Tài liệu đa dạng, sử dụng miễn phí.

Sử dụng các dịch vụ và tiện ích miễn phí

Tất cả các ý kiến trên




Thống kê

  • Đang truy cập: 6
  • Khách viếng thăm: 4
  • Máy chủ tìm kiếm: 2
  • Hôm nay: 1636
  • Tháng hiện tại: 2692
  • Tổng lượt truy cập: 919193

Kết nối Kon Tum

Trang nhất   Giới thiệu   Tin Tức   Đăng nhập thành viên   Bạn đọc góp ý