thu vien kon tum
sự kiện

NGHỀ DỆT TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG (HÀ LĂNG), XÃ RỜ KƠI, HUYỆN SA THẦY, TỈNH KON TUM

- Người đăng bài viết: Thư Viện tỉnh
NGHỀ DỆT TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG (HÀ LĂNG), XÃ RỜ KƠI, HUYỆN SA THẦY, TỈNH KON TUM

NGHỀ DỆT TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG (HÀ LĂNG), XÃ RỜ KƠI, HUYỆN SA THẦY, TỈNH KON TUM

Cộng đồng Xơ Đăng là một trong những dân tộc bản địa có dân số đông nhất hiện nay ở Kon Tum, với 104.759 người chiếm 24,36% tổng dân số toàn tỉnh, gồm 5 nhóm địa phương: Xơ Teng, Tơ Đrá, Mơ Nâm, Ca Dong và Hà Lăng. Họ cư trú tập trung chủ yếu ở các huyện Đắk Tô, Tu Mơ Rông, Đăk Hà, Kon Plong và một số cư trú ở huyện Kon Rẫy, Sa Thầy, Ngọc Hồi và huyện Đăk Glei.
Các nhóm địa phương trong cộng đồng Xơ Đăng có những nét chung về ngôn ngữ, nhân chủng và văn hóa. Truy nhiên, mỗi nhóm lại có những sắc thái riêng. Đôi khi người ta gọi người ở trên núi cao là Xitâng, người ở dưới thấp là Xilang.
Ở Sa Thầy, người Xơ Đăng nhóm Hà Lăng cư trú tập trung tại xã Rờ Kơi, với 1.033 hộ, chiếm 98% tổng dân số của xã.
Nằm cách trung tâm huyện Sa Thầy 16 km về phía Tây bắc, Rờ Kơi là một xã vùng sâu, vùng xa, nơi có đường biên giới tiếp giáp với Cam Pu Chia. Phía Bắc giáp xã Bờ Y, huyện Ngọc Hồi, phía nam giáp xã Sa Nhơn huyện Sa Thầy, phía đông giáp xã Pô Kô, huyện Đắk Tô và phía tây giáp tỉnh Ratanakiri - Cam Pu Chia.  
 

Quay sợi
 
Cũng như các nhánh khác trong cộng đồng tộc người Xơ Đăng, kinh tế nương rẫy đóng vai trò chủ đạo trong đời sống của người Hà Lăng. Bên cạnh đó, thì nghề thủ công truyền thống cũng đóng một vai trò rất quan trọng trong đời sống của họ. Hiện nay người Xơ Đăng vẫn còn lưu giữ được một số nghề thủ công truyền thống khá độc đáo như: nghề Dệt, nghề rèn, nghề đan lát…Sản phẩm của các nghề thủ công truyền thống chủ yếu dùng trong sinh hoạt hàng ngày và trao đổi giữa các làng và các nhánh trong cộng đồng Xơ Đăng. Trong số những nghề thủ công truyền thống ấy, thì nghề dệt đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống vật chất cũng như tinh thần của người Hà Lăng. Nghề dệt không những cung cấp những sản phẩm đáp ứng cho nhu cầu sinh hoạt hàng ngày mà còn giúp họ cải thiện đời sống, bảo tồn và thể hiện được bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc mình. Các sản phẩm dệt rất đa dạng và phong phú, gồm nhiều thể loại và màu sắc khác nhau, có loại dùng trong sinh hoạt hàng ngày, đi rẫy, đi rừng…có loại chỉ sử dụng trong các dịp lễ hội của gia đình cũng như cộng đồng làng.
 

Nhuộm vải
 
Trước đây chưa trồng được bông bà con dân tộc Hà Lăng thường sử dụng nguyên liệu vỏ cây chế tạo ra những trang phục thô sơ để giúp họ chống chọi với khí hậu lạnh giá của Tây Nguyên. Loại trang phục này tồn tại trong khoảng thời gian khá dài. Về sau, họ đã biết lấy phần bụng của vỏ cây hoặc lấy vỏ cây đay, cây gai tước thành sợi nhỏ và se thành sợi để dệt nên những bộ trang phục mềm mại hơn và có tính thẩm mỹ cao hơn.
Trải qua quá trình tồn tại và phát triển, người Hà Lăng dần đúc kết được nhiều kinh nghiệm trong lao động sản xuất. Từ việc tìm kiếm những nguyên liệu có sẵn trong tự nhiên, họ đã biết trồng bông để se sợi dệt vải. Các sản phẩm dệt từng bước đạt đến trình độ kỹ thuật và có tính thẩm mỹ cao, với những sản phẩm mềm mại, đẹp mắt và tiện dụng.
Cũng như hầu hết các dân tộc bản địa khác ở Kon Tum công cụ dệt của người Hà Lăng khá đơn giản bao gồm: Dụng cụ cán bông (ptah), Dụng cụ bật bông (tik mik), xa  kéo sợi (truôi), khung cuốn sợi (đơi vơi), khung dàn sợi (pung) và bộ khung dệt. Bộ khung dệt của người Hà Lăng là sự liên kết bởi những thanh gỗ, thanh le, ống nứa cộng với những họa tiết hoa văn được khắc họa trên đó làm cho khung dệt thêm phần chắc chắn và bền đẹp. Bộ khung dệt gồm 12 thanh lớn nhỏ khác nhau, trong đó có những thanh riêng, có những thanh kết hợp lại với nhau thành từng bộ phận có tên gọi và chức năng khác nhau.
 

Phơi sợi 
 
Nghề dệt thường rộ lên vào tháng 12 dương lịch. Theo phụ nữ Hà Lăng, dệt thổ cẩm không phải là công việc thường ngày mà chỉ tranh thủ thời gian rảnh rỗi sau những mùa thu hoạch, chủ yếu là về ban đêm. Với tất cả tài năng, tình cảm và sự khéo léo của mình... để gia đình có những bộ trang phục mới, tấm đắp mới mỗi khi vào mùa lễ hội.
Để có nguyên liệu dệt người Hà Lăng đã biết trồng cây bông trên rẫy để lấy bông, xe sợi thay thế cho sợi vỏ cây rừng trước đây. Bên cạnh đó, các loại cây, củ…rừng là những nguyên liệu để tạo màu nhuộm sợi. Theo tập quán canh tác, hàng năm cứ vào đầu mùa mưa khoảng tháng 5, tháng 6 khi đất đai đã được tưới ẩm người Hà Lăng bắt đầu lên rẫy trồng bông, loại đất trồng bông được chọn ở những đám rẫy cũ, nơi có nhiều sỏi nhỏ thì cây bông sinh trưởng và phát triển tốt, bông mới nở đều và ít bị sâu bệnh. Sau khoảng thời gian 6 tháng, bông bắt đầu cho thu hoạch. Bông sau khi hái về đem phơi từ 3 đến 5 nắng cho khô. Để cho ra những sợi bông trắng, bền, trước khi xe sợi, người ta tiến hành lựa chọn bông khá kỹ càng. Thông thường người Hà Lăng chọn những bông hạt chắc, trắng, loại bỏ những bông hạt lép, xỉn màu và bị sâu. Sau khi đã chọn xong, người ta dùng dụng cụ cán bông (ptah) để tách và loại bỏ hạt ra khỏi bông. Sau khi cán bông xong thì tiến hành bật bông. Bông được đổ ra một cái nia sau đó dùng dụng cụ bật bông (tik mik) bật vào làm cho bông tơi xốp và mềm mại. Sau khi bật bông xong, người ta lấy một lượng bông vừa đủ dàn lên mặt của đế thúng hoặc mặt nia và dùng một thanh le nhỏ, tròn đặt vào giữa và lăn đi lăn lại cuộn bông tạo thành thành những khối nhỏ bằng ngón tay, có chiều dài khoảng 30cm. Người Hà Lăng gọi là Gơ dơl loain.
Khi công đoạn cuộn bông hoàn thành, người ta bắt đầu kéo sợi. Kéo sợi là một công đoạn khó đòi hỏi sự thành thạo, khéo léo và tỉ mỉ. Để xe thành sợi người ta kéo một đầu bông thành sợi nhỏ rồi nối vào rọi cuốn sợi của xa quay sợi. Sau đó một tay quay xa kéo sợi, một tay cầm bông kéo về phía sau và nhả thật đểu để xe thành sợi. Khi sợi đã dài người ta chỉ cần làm động tác kéo về phía sau và thả ra là sợi bông cứ thế cuốn vào rọi cuốn sợi. Trong quá trình xe sợi thỉnh thoảng phải dùng tay vê những đoạn sợi to hoặc bị xù để cho sợi nhỏ đều. Để sợi không bị đứt, đòi hỏi người kéo sợi phải thật thành thạo, thao tác thật đều tay và nhịp nhàng. Cứ như vậy, cho đến khi kéo đủ lượng sợi cần thiết rồi mới tiến hành các công đoạn tiếp theo.

Tác giả bài viết: Mai Văn Nhưng
Nguồn tin: Tạp chí Văn hóa - Thể thao & Du lịch tỉnh Kon Tum số 82
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Giới thiệu Kon Tum

Thăm dò ý kiến

Bạn cần gì ở Thư viện?

Tài liệu hoàn toàn mới.

Tài liệu đa dạng, sử dụng miễn phí.

Sử dụng các dịch vụ và tiện ích miễn phí

Tất cả các ý kiến trên




Thống kê

  • Đang truy cập: 28
  • Hôm nay: 426
  • Tháng hiện tại: 426
  • Tổng lượt truy cập: 916927

Kết nối Kon Tum

Trang nhất   Giới thiệu   Tin Tức   Đăng nhập thành viên   Bạn đọc góp ý