thu vien kon tum
sự kiện

LỄ CƯỚI TRUYỀN THỐNG CỦA TỘC NGƯỜI XƠ ĐĂNG (nhánh Xơ Teng)

- Người đăng bài viết: Thư Viện tỉnh
LỄ CƯỚI TRUYỀN THỐNG  CỦA TỘC NGƯỜI XƠ ĐĂNG (nhánh Xơ Teng)

LỄ CƯỚI TRUYỀN THỐNG CỦA TỘC NGƯỜI XƠ ĐĂNG (nhánh Xơ Teng)

Người Xơ Teng là một trong 5 nhánh của tộc người Xơ Đăng (Xơ Teng, Tơ Đră, Mơ Nâm, Ca Dong, Hà Lăng), tuỳ theo từng nơi, người Xơ Teng tự nhận là: Xtang, Hđang, Rtiêng và được sách báo đề cập tới với những tên gọi : Deang, He Dang, Hteng, Tang, Sê Diong, H đeng, Ka tang (Xe Tang)…Đây là nhánh có số dân đông nhất trong các nhánh của tộc người Xơ Đăng, địa bàn cư trú của người Xơ Teng chủ yếu ở huyện Đăk Tô và huyện Tu Mơ Rông thuộc tỉnh Kon Tum.
Hôn nhân là một trong những vấn đề cơ bản, yếu tố quyết định tạo lập nên sự bền vững của gia đình. Hôn nhân là sự khởi đầu, hạt nhân tạo dựng gia đình mới.
Với người Xơ Teng, họ công nhận tuổi trưởng thành của con trai, con gái thông thường từ 18 – 20 tuổi. Khi bản thân, gia đình và cộng đồng bắt đầu quan tâm tới vấn đề hôn nhân cho các chàng trai, cô gái nhằm tạo dựng nên một gia đình hạt nhân mới.
Đến tuổi trưởng thành, trai gái Xơ Đăng được tự do tìm hiểu nhau trong tình yêu, nhưng quyền quyết định phải tuân theo tục lệ. Trước đây việc cưới xin chỉ được tiến hành sau khi làm lễ thành đinh mà biểu hiện cuối cùng là việc tổ chức cưa răng cho người con trai bằng một lưỡi rìu đá, gần đây bằng rựa hay liềm sắt. Răng bị cà đi sáu chiếc ở hàm trên cửa miệng. Hiện nay, tục cà răng cho các chàng trai khi đến tuổi trưởng thành ở người Xơ Đăng đã mất hẳn.
Tuổi hôn nhân của người Xơ Đăng thường không chênh lệch nhiều giữa trai và gái, ở trường hợp các đám cưới bình thường trai 20 tuổi, gái 18 tuổi hoặc muộn hơn một chút và sau đám cưới đôi trai gái cư trú luân phiên (có thể ở bên nhà bố mẹ chồng trước từ 3 đến 4 năm, sau đó chuyển sang ở nhà bố mẹ vợ cũng từ 3 đến 4 năm rồi mới ra ở riêng). Bên cạnh việc trai gái tự do tìm hiểu và kết bạn tình, vai trò của cha mẹ trong việc sắp đặt trước với nhau cũng quan trọng, nhưng không phải hoàn toàn quyết định nếu như đôi trai gái đó không ưng thuận thì việc đính ước của hai gia đình cũng phải huỷ bỏ.
Hôn nhân của tộc người Xơ Đăng (nhánh Xơ Teng) khác với các tộc người theo chế độ mẫu hệ hoặc phụ hệ ở Tây Nguyên. Người Xơ Đăng theo chế độ song hệ nên việc chủ động “bắt vợ” hoặc “bắt chồng” có khi là người con trai, nhưng cũng có lúc là do người con gái. Khi họ phải lòng nhau, người con trai hoặc người con gái sẽ về thưa chuyện với bố mẹ của mình, sau đó bố mẹ của cô gái hay chàng trai sẽ nhờ người mai mối để liên lạc, đánh tiếng với gia đình bên kia. Nếu được chấp thuận thì các lễ thức tiếp theo sẽ được tiến hành.
Lễ cưới của người Xơ Teng, thường sau lễ hỏi từ 2 - 3 tháng. Trước đây không quy định cụ thể mà phụ thuộc vào việc chuẩn bị và điều kiện kinh tế của hai bên gia đình, cũng có khi tổ chức ngay sau đó vài tuần hoặc một vài tháng, cùng lắm là một mùa rẫy, nhưng không để quá lâu.
 Với người Xơ Teng khi mọi lễ vật đã được chuẩn bị đầy đủ, nhà trai (gia đình xin cưới) sẽ báo với ông mối. Lúc này, ông mối có trách nhiệm sang bàn bạc thống nhất với nhà gái về thời gian cụ thể tổ chức đám cưới cũng như việc chuẩn bị đón tiếp nhà trai đem lễ vật sang rước dâu. Đồng thời, đây cũng là dịp để ông mối thăm dò nhà gái có thay đổi gì trong việc cưới không.
Đúng ngày đã định, nhà trai cử một đoàn khoảng 5 - 6 người cùng với ông mối mang lễ vật đến nhà gái. Lễ vật mang sang nhà gái thông thường gồm: Một con heo (15-20kg), một con gà, một chiếc ghè, một cái rìu, một con dao, một tấm vải thổ cẩm màu đen, hai vòng đồng. Trong trường hợp gia đình nhà gái ở làng khác thì gia đình nhà trai phải đi sớm hơn 1 - 2 ngày. Khi đến nhà gái, họ được mời vào nhà, lúc này ông mối đứng ra thưa chuyện với nhà gái, đại ý: Hôm nay, nhà trai đã chuẩn bị đầy đủ mọi thứ cho lễ cưới, và theo thoả thuận của hai bên, nhà trai đem theo một số lễ vật để trao cho nhà gái và xin được rước con gái ông bà về để tổ chức đám cưới cho hai đứa. Nếu nhà gái đồng ý thì họ sẽ nhận số lễ vật của nhà trai. Toàn bộ số lễ vật mà nhà trai mang sang trao cho nhà gái nhằm mục đích để trả ơn công sinh thành dưỡng dục của gia đình nhà gái. Bên cạnh đó cũng biểu hiện sự tôn trọng của nhà trai đối với nhà gái. Sau khi đã nhận lễ vật của nhà trai, ông mối làm lễ cúng các thần linh bên ghè rượu, nhằm thông báo với Xiăng biết việc rước cô dâu về nhà chồng để tổ chức đám cưới, mong Xiăng phù hộ cho đôi vợ chồng trẻ sống với nhau hạnh phúc. Nghi lễ được thực hiện xong và mọi người đã uống xong kang rượu "thủ tục", nhà gái mời đoàn nhà trai và bà con phía nhà gái dùng bữa cơm thân mật cùng gia đình. Lúc này, bố mẹ cô gái và bà con họ hàng, láng giềng phía nhà gái cũng đến gặp mặt và khuyên dạy con gái mình phải ăn ở, cư xử, làm việc ra sao cho đúng bổn phận của một người vợ, một người con dâu và khi có con, còn có bổn phận của một người mẹ, gánh vác trách nhiệm của một người quản lý công việc nội trợ, nuôi dạy con cái trong gia đình. Sau đó dặn dò con gái và nhã ý gửi gắm con gái mình cho nhà trai, mọi người ăn, uống và nói chuyện vui vẻ, chúc mừng cho đôi vợ chồng trẻ hạnh phúc.
Bữa tiệc kết thúc, cũng là lúc ông mối và gia đình nhà trai xin phép được cáo từ và rước cô dâu về nhà mình để tổ chức đám cưới. Họ cũng không quên mời gia đình, họ hàng nhà gái đến dự lễ cưới của đôi vợ chồng trẻ. Nếu ở xa thì đoàn nhà trai nghỉ lại nhà gái một đêm, sáng hôm sau họ mới đưa cô gái về nhà mình. Ngày mà gia đình nhà trai đi rước dâu, cũng là lúc ở nhà tất cả mọi người cùng lo việc chuẩn bị cho đám cưới. Người thì hái rau, măng… người thì đi gùi nước để nấu cơm...khi mọi công việc ở nhà đã chuẩn bị xong cũng là lúc đoàn nhà trai rước cô dâu về. Vào tối hôm trước ngày cưới, ông mối tiến hành làm lễ kết duyên cho đôi trai gái ở nhà trai và đồng thời cũng thông báo cho Xiăng biết về sự tiếp nhận một thành viên mới trong gia đình nhà trai. Tại đây, người ta chuẩn bị một ghè rượu cần, một con gà, ông mối mới làm lễ cúng thần linh (Xiăng) cầu cho đôi lứa yêu thương nhau và sống chung thủy bên nhau đến trọn đời. Lời khấn đại ý như sau :
          “Ơi thần núi... hôm nay, gia đình làm lễ cúng trao vòng đính ước cho đôi trai gái (nhắc tên con trai, con gái), có thần và mọi người chứng dám. Từ nay hai đứa chúng nó đã có đôi, không được xa rời nhau, phải thương yêu nhau, không được thay lòng đổi dạ, nếu bên nào trả lại vòng và cắt đứt lời đính ước thì sẽ phải chịu phạt trước dân làng”.
Sau lễ cúng thần linh, ông mối là người được uống kang rượu đầu tiên, tiếp đến là cha mẹ hai bên gia đình cùng uống. Đôi trai gái được ông mối trao cho mỗi người một ống rượu cần, họ uống rượu lễ và trao vòng cho nhau. Đôi trai gái lúc này ngồi đối diện với nhau, tay cầm cần rượu, người con gái cầm cần đưa cho người con trai uống và ngược lại người con trai cầm cần trao cho người con gái uống, họ uống chung một kang rượu lễ rồi trao cần rượu cho ông mối. Tiếp đến, ông mối đưa cho đôi vợ chồng trẻ mỗi người một nắm cơm và một cái đùi gà, họ cùng trao đổi cho nhau và ăn hết. Kể từ đây họ chính thức là vợ chồng. Đôi trai gái hẹn thề sống trọn đời bên nhau, nếu một trong hai người bỏ nhau thì sẽ bị phạt như đã hứa với thần linh. Những người có mặt chứng kiến cùng uống rượu vui vẻ và không quên nhiệm vụ cho ngày cưới chính thức vào hôm sau.
Lễ cưới được tổ chức long trọng tại nhà trai (nhà xin cưới). Sáng sớm hôm đó, mọi người lại tiếp tục chuẩn bị công việc cho ngày hội mừng đám cưới. Mọi công việc được phân công theo khả năng của từng người. Người giết heo, gà,... để chế biến thức ăn; người thì nấu cơm, người lấy nước đổ vào các ghè rượu đã được cột sẵn ngoài sân nhà... Tất cả tạo nên một không khí vui vẻ, đoàn kết của cả cộng đồng. Lúc này, họ hàng đôi bên nhà trai và nhà gái cùng toàn thể bạn bè thân hữu và bà con láng giềng đều có mặt đông đủ để chúc mừng hạnh phúc của cô dâu và chú rể. Mọi người đến dự mang theo đồ mừng như: Một con gà, một ghè rượu, vài quả trứng gà hoặc vài cân gạo, quả bí... Nói chung, quà mừng đám cưới tuỳ thuộc vào điều kiện từng gia đình mà họ đem đến để chúc mừng cô dâu chú rể . Thường thì quà mừng như gà, bí, gạo... đều được gia đình chế biến luôn trong ngày cưới để đãi khách. Khi mọi người đến dự đông đủ, ông mối dẫn đôi vợ chồng trẻ ra trước sân nhà (nơi có đặt ghè rượu cúng) để làm lễ cúng thông báo với Xiăng và cộng đồng làng biết về lễ cưới chính thức cho đôi trai gái.
Đại ý:"Ơi thần núi, thần sông…. hôm nay gia đình và dân làng làm lễ cưới cho hai đứa (nhắc tên người con trai và người con gái). Chúng tôi có rượu ngon, thịt ngon mời thần đến chung vui và chứng kiến cho đôi lứa được mạnh khoẻ, yêu thương nhau đến trọn đời và sinh được nhiều con, nhiều cháu, để làng thêm đông vui. Xin thần đừng chia lìa đôi lứa. Nếu một trong hai đứa bỏ nhau thì xin thần trừng phạt chúng nó...”
Khi ông mối khấn xong thì âm vang của cồng chiêng nổi lên nhằm chúc mừng cho hạnh phúc của đôi lứa, hai vợ chồng uống kang rượu đầu tiên mở đầu cho bữa tiệc cưới. Khi ấy mọi người có mặt cùng lên tiếng chúc mừng hạnh phúc cho đôi vợ chồng trẻ, rồi họ cùng ăn, uống rượu cần, vui chơi ca hát và nhảy múa trong tiếng cồng chiêng. Lúc này, những dàn chiêng hay nhất, những bài ca, điệu xoang được các chàng trai, cô gái thể hiện một cách hồn nhiên, say sưa và đằm thắm. Cứ thế, họ ăn uống vui chơi và chúc tụng những điều tốt đẹp nhất cho đến chiều tối mới tan cuộc ra về, cũng có khi cuộc vui kéo dài thâu đêm.
Mọi người đến dự lễ cưới khi về đều được gia đình nhà trai biếu một ít thịt đem về, điều này thể hiện sự cảm ơn của gia đình nhà trai đến tất cả mọi người đã đến dự lễ cưới và chúc mừng cho đôi vợ chồng trẻ hạnh phúc. Đối với nhà gái trước khi chia tay nhà trai về, họ được nhà trai biếu một đùi heo và ít cơm nếp. Trường hợp ở xa thì nhà gái nghỉ lại nhà trai một đêm, hôm sau khi ăn bữa sáng, nhà trai bưng một ché rượu cần để mời nhà gái uống, lần lượt những người trong đoàn nhà gái uống mỗi người một kang, rồi sau đó họ trở về nhà mình, còn cô dâu ở lại nhà chồng.
Sau khi nhà gái trở về, bên nhà trai dọn dẹp nhà cửa. Đến tối, nhà trai bưng một ghè rượu và thịt một con gà mời già làng và một số người già đến uống rượu và dạy bảo đôi vợ chồng mới cưới cách thức ứng xử, quan hệ vợ chồng với các thành viên khác trong gia đình, họ hàng, láng giềng. Đồng thời đây cũng là nghi lễ để gia đình tạ ơn Xiăng. Ông mối đọc lời khấn đại ý:“Ơi thần...hôm nay gia đình đã tổ chức xong lễ cưới cho hai đứa (nhắc tên đôi vợ chồng trẻ). Thần đã xuống chung vui với chúng tôi, đã chứng kiến cho hai đứa thành vợ chồng. Hai đứa đã ăn cơm cùng rá, ngủ chung một chiếu, uống chung ghè rượu... Chúng nó đã là vợ chồng, suốt đời như con cá rô lăng dưới suối, chồng là nhà, vợ là cửa, không được đi hai đường, phải thương yêu nhau đến chết. Bây giờ rượu đã nhạt, thịt đã hết, xin thần hãy phù hộ cho đôi vợ chồng trẻ luôn mạnh khoẻ, sinh được nhiều con và sống chung thuỷ với nhau đến trọn đời. Xin cảm ơn thần! Xin mời thần cùng uống kang rượu cuối cùng và đem lại cho dân làng nhiều điều tốt lành, ấm no, hạnh phúc”.
Sau lễ cưới, ông mối được gia đình nhà trai trả công bằng một con gà và một ghè rượu hoặc một đùi heo. Đến đây vai trò của ông mối chưa phải đã hết, mà còn phải có trách nhiệm tiếp theo đối với đôi vợ chồng trẻ trong cuộc sống tương lai. Tuy nhiên, đôi vợ chồng luôn phải chịu ơn ông mối và thường xuyên quan tâm, thăm hỏi ông trong cuộc sống. Bên cạnh đó ông mối cũng luôn theo dõi từng bước đường hạnh phúc của họ. Nếu trong cuộc sống vợ chồng, mọi việc đều tốt lành, gia đình sống hạnh phúc, mạnh khoẻ, làm ăn phát đạt, sinh con đẻ cái... thì đây là hạnh phúc không chỉ của đôi lứa mà còn là hạnh phúc chung của cả gia đình và cộng đồng. Niềm hạnh phúc này khẳng định vai trò của ông mối. Ngược lại, nếu có sự cố bất hòa thì chính lúc này ông mối lại đóng vai trò người hòa giải, hàn gắn những rạn nứt, bổ sung những khiếm khuyết mà đôi vợ chồng cần được dìu dắt trong cuộc sống gia đình.
Theo phong tục của người Xơ Teng thì lễ cưới đến đây đã hoàn tất. Hai vợ chồng coi như được hợp thức hoá trong xã hội người Xơ Teng và có quyền cũng như trách nhiệm, nghĩa vụ sống với nhau suốt đời.
Hôn nhân của người Xơ Teng dựa trên cơ sở tôn trọng ý kiến và nguyên tắc tự do tìm hiểu của các đôi trai gái. Ở đây không thấy sự áp đặt theo kiểu “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy” và cũng không thấy xuất hiện việc thách cưới hay suy tính hơn thiệt trong đám cưới như một số tộc người khác. Bởi vậy, có thể nói đám cưới của người Xơ Teng là sự biểu hiện rõ ràng của sự thống nhất giữa tự do cá nhân và những nguyên tắc của cộng đồng. Bên cạnh đó, đám cưới của người Xơ Teng còn có ý nghĩa chung đó là sự bày tỏ lòng biết ơn của nhà trai (gia đình xin cưới) đối với nhà gái, bởi nhờ bố mẹ nuôi dạy cô gái lớn nên người mà gia đình nhà trai mới có thêm một thành viên mới, một sức lao động đáng quý và một người con dâu hiền lành, nết na, khéo tay đảm đang trong mọi công việc của gia đình. Đồng thời, đây cũng là dịp để hai cộng đồng gắn bó với nhau, giúp đỡ nhau trong những lúc khó khăn.
Có thể nói, đám cưới của người Xơ Teng đã hội tụ được nhiều nét độc đáo trong tư duy và bản sắc văn hoá của người Xơ Teng. Đó không chỉ là nghi lễ của hai gia đình mà còn mang tính cộng đồng sâu sắc. Ở góc độ xã hội cộng đồng, đây là không gian đằm thắm, liên kết các mối quan hệ tình cảm giữa con người với con người. Nó cố kết mối quan hệ cộng đồng chặt chẽ trong tình thương yêu đùm bọc, giúp đỡ và tương trợ cũng như sẻ chia tinh thần và vật chất trong điều kiện khó khăn. Đặc biệt, đây là dịp để các đôi trai gái có điều kiện gặp gỡ, giao lưu và tỏ tình. Cũng từ đám cưới của đôi trai gái này là mầm mống hạnh phúc cho những đôi lứa tiếp theo. Vì vậy, những nghi lễ trong cưới xin của người Xơ Teng mang một ý nghĩa nhân văn sâu sắc, nó góp phần hình thành nên một gia đình bền vững trong mối quan hệ chặt chẽ giữa hai dòng họ và cộng đồng hai làng./. 
Tác giả bài viết: Pa Hùng
Nguồn tin: Tạp chí Văn hóa - Thể thao & Du lịch tỉnh Kon Tum số 74
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Giới thiệu Kon Tum

Thăm dò ý kiến

Bạn cần gì ở Thư viện?

Tài liệu hoàn toàn mới.

Tài liệu đa dạng, sử dụng miễn phí.

Sử dụng các dịch vụ và tiện ích miễn phí

Tất cả các ý kiến trên




Thống kê

  • Đang truy cập: 5
  • Hôm nay: 403
  • Tháng hiện tại: 403
  • Tổng lượt truy cập: 916904

Kết nối Kon Tum

Trang nhất   Giới thiệu   Tin Tức   Đăng nhập thành viên   Bạn đọc góp ý