thu vien kon tum
sự kiện

ET PƠLÊH (LỄ MỪNG NĂM MỚI) CỦA TỘC NGƯỜI BA NA Ở KONTUM

- Người đăng bài viết: Thư Viện tỉnh
ET PƠLÊH (LỄ MỪNG NĂM MỚI) CỦA TỘC NGƯỜI BA NA Ở KONTUM

ET PƠLÊH (LỄ MỪNG NĂM MỚI) CỦA TỘC NGƯỜI BA NA Ở KONTUM

Lễ mừng năm mới (et pơlêh) của tộc người Ba Na là một trong những lễ thức nông nghiệp, lúa là trung tâm và bao giờ thần Lúa (Yang Sri) cũng giữ vị trí quan trọng. Nghi lễ này thường tổ chức bốn ngày nhưng để cho các khâu của nghi lễ được diễn ra suôn sẻ, cách đấy một tuần hoặc thậm chí cách đó một đến hai tháng, các gia đình đã chuẩn bị mọi thứ, ai cũng muốn lễ mừng năm mới phải thật suôn sẻ. Đàn bà lo lắng đến những ghè rượu cần, thức ăn, dọn dẹp nhà cửa; đàn ông lên đường đến các làng xa mời bạn bè, anh em thân thuộc. Những người đàn ông Ba Na luôn cảm thấy vinh dự và tự hào khi mình có nhiều bạn vì họ được dân làng đánh giá là người biết xã giao; các cô gái nhanh tay hơn bên khung dệt để có bộ váy áo mới trong dịp lễ quan trọng này và biết đâu trong lễ et pơlêh, các cô gái có thể tìm được người bạn đời của mình; lũ trẻ con vẫn vô tư như ngày thường vì đơn giản chúng là trẻ con; người già cũng lục dưới đáy rương bộ váy khố cho ngày lễ. Mỗi người mỗi tâm trạng nên khiến cho không khí chuẩn bị của lễ et pơlêh càng thêm náo nức, rộn ràng.
Ngày đầu tiên của lễ et pơlêh, từ sáng sớm, khách khứa ở các làng đã lần lượt kéo đến từng gia đình họ hàng thân thuộc của mình. Ở đây, cùng với chủ nhà, họ nhanh nhẹn tham gia bất cứ công việc gì. Vất vả nhất có lẽ là mổ heo, có những gia đình khá giả làm đến hai con một lúc, thịt được xẻ ra thành những miếng nhỏ, xâu thành từng xâu theo qui định một da, hai thịt, tuỳ theo số hộ trong làng để chia thịt cho đều, ai cũng có phần. Thịt do người phụ nữ trong gia đình mang đi biếu từng nóc, đến gia đình nào, bước chân lên cầu thang, người phụ nữ cũng nói câu chúc:
Lâng ơ kâu jang xa chrâm pul ai, unh hnam đei trong xơ nêp” . Đại ý: Chúc sức khoẻ luôn dồi dào, nương rẫy luôn được mùa, lúa luôn đầy kho, lửa trong nhà không bao giờ tắt, gia đình luôn ấm áp và hạnh phúc.
Đồng thời, người phụ nữ cũng nhận được từ gia chủ những câu chúc tương tự. Mọi người cảm ơn về xâu thịt được biếu, mời người phụ nữ uống kang rượu năm mới của gia đình nhưng người phụ nữ cũng chỉ uống phép để làm hài lòng gia chủ vì công việc ở nhà còn rất bộn bề, đang chờ đợi. Đi hết một vòng quanh làng, người phụ nữ lại quay trở về nhà mình để làm lễ. Tiết heo và gà trộn cùng với rượu đã được đựng sẵn trong ống lồ ô, bà chủ nhà đi đến kho thóc, mở cửa kho rồi trèo lên nóc, không quên cầm ống lồ ô đi theo. Từ nóc kho lúa, người phụ nữ cầu xin thần Lúa cho các loại hạt được nảy mầm tốt tươi trong những vụ trồng trỉa, sau rồi đổ ống huyết xuống đống thóc. Nếu máu tiết heo, gà trộn với rượu thấm qua thóc và rơi xuống đất thì gia đình năm đó sẽ gặp nhiều may mắn. Lũ trẻ con đi theo mẹ lúc này đã ngồi dưới gầm kho thóc chực sẵn để đón thứ nước đó rơi vào đầu. Người ta tin rằng những đứa trẻ nào nhận được thứ máu trộn với rượu đó thì sau này sẽ chăm chỉ và giỏi giang trong công việc đồng áng. Trở xuống kho thóc, người phụ nữ xúc một gùi lúa mang từ kho về nhà, lúc này ở nhà người chồng đã cột sẵn ghè rượu cúng rồi đặt gan gà lên trên, người phụ nữ chỉ việc khấn:
Bơ ne kơ yang Sri cheh đei pơjing phe ba xơ na pơ tăm năr âu nhôn xang et pơ lêh, năr âu ih hoang gum et xa păng nhôn kơ lih kơ nhôn xang đei phe ba xong xa plăt xơ năm nhôn bơne kơ ih” . Đại ý: Cảm tạ thần Lúa đã tạo ra cây lúa và các loại cây trồng khác, hôm nay chúng tôi uống mừng năm mới mời thần cùng xuống chung vui ăn uống với gia đình chúng tôi vì nhờ có thần mà chúng tôi có lúa ăn cả năm, chúng tôi xin cảm tạ thần.
Cúng xong, bà uống kang rượu phép đầu tiên rồi lần lượt các thành viên khác của gia đình chia nhau cùng uống để cảm tạ thần Lúa. Đến lúc này, bà chủ nhà tự tay giã gạo, nấu cơm mời gia đình và khách khứa. Buổi sáng trôi qua rất nhanh với những công việc của gia đình, đến chiều mọi người tụ tập nhau tại nhà Rông. Già làng là người được phép buộc ghè rượu của mình vào dãy cột dành cho buộc rượu ở giữa nhà Rông trước tiên rồi đến các gia đình khác. Cứ như thế tấp nập kẻ lên người xuống, cười nói ồn ào, náo nhiệt. Đi theo sau các ông chồng mang ghè rượu là bà vợ mang phần thức ăn của gia đình mình đặt bên cạnh. Các ghè đã được cột thành hàng thẳng tắp từ đầu này đến đầu kia của nhà Rông. Sau khi mọi thứ đã chuẩn bị xong, già làng nhờ một vài thanh niên mang đặt cái trống lớn và nồi đồng ở giữa nhà Rông. Ông rút hai cái roi tre trên xà ngang của nhà Rông đặt lên mặt trống; gan gà được nấu chín bưng lên để trên miệng ghè. Khách khứa và mọi người trong làng đã lên hết nhà Rông, già làng bắt đầu buổi lễ:
 “A pinh yang Sri năr âu nhôn xang et kơ wei xa pă đei gieng thoi krâu kơ na đei nhong oh chă tok yok ba tơ sum ih ne pă jo. Tâng âu tâng ia đe nhong oh wă tok yok ba du pă đei gieng poi”. Đại ý: Cầu xin thần Lúa, hôm nay dân làng chúng tôi tổ chức ăn mừng năm mới, từ nay cầu xin thần cho chúng tôi được lên kho lấy lúa không còn phải kiêng kị gì, nếu người thường xuyên đi lấy lúa bận việc hay đau ốm thì có thể một người khác trong gia đình đi thay mà không phải chịu sự trừng phạt nào.
Sau đó, hướng về các vị khách mời, già làng lại cất lời dặn dò:
Măch tôm kơ đê nhong oh dră klo dră kăng đe kon mon kon sâu năr âu et pơ lêh a pinh tôm kơ pân et xa mă lâng ne kơ hơ weng bơ hôch pôch hyach dih pal mă mônh mă bar a thay năng đe nhong oh đâng tơ moi ne kơ pu pu ư kơ et păng ăn đe xa mă pi”. Đại ý: Xin chào tất cả anh em, già trẻ, trai gái, chào các con các cháu, hôm nay dân làng chúng tôi tổ chức lễ mừng năm mới, điều thứ nhất tôi muốn dặn mọi người rằng mong mọi người ăn uống vui vẻ hoà thuận đừng gây gổ làm bất hoà giữa người này với người khác, làng này với làng khác; điều thứ hai tôi muốn dặn những người trong làng phải tiếp đón chu đáo cởi mở chân thành, chân thật với khách khứa, họ hàng, bạn bè gần xa, đừng để mời thiếu một ai, đừng để không chu đáo với bất kỳ ai, hãy để khách khứa luôn được vui vẻ, ăn uống thật tử tế, no nê.
 Dặn dò xong, ông bắt đầu cầm hai cái roi tre múa điệu “kơ deh sơgơr” với một tâm trạng khác lạ, mới mẻ. Nhịp cồng chiêng đệm theo chầm chậm như nương theo từng động tác cử chỉ của già làng. Bao giờ trong nghi thức này già làng cũng đều phải múa ba lần và di chuyển ngược chiều kim đồng hồ. Trong tư thế lúc này, già làng như một vị tướng cầm quân đang dẫn đoàn người chiến thắng trở về. Sự so sánh ấy cũng không quá khiên cưỡng vì trong suốt một năm lao động, từ chọn đất phát rẫy cho đến trỉa lúa, thu hoạch, già làng với bản lĩnh và kinh nghiệm của mình luôn biết cách chỉ dạy cho mọi người trong làng cần phải làm gì, kiêng kị những gì; nhìn cánh chim bay, nghe tiếng chim hót, đoán hướng sao... để mong dân làng có một vụ mùa bội thu, không đau ốm, dịch bệnh. Già làng như linh hồn của tất cả cộng đồng. Lời khấn và những nghi thức cúng tế đã xong, thần đã được mời đến để chung vui cùng dân làng, lúc này già làng mới bắt đầu uống kang rượu phép đầu tiên sau đó đến lượt từng người trong làng. Thức ăn từ các gia đình được múc chia đều cho nhau, cứ lần lượt gia đình này mời, lại mời gia đình khác những món ăn mà mình chế biến. Đêm xuống tự lúc nào. Khách khứa nếu mệt có thể về ngủ tại các gia đình trong làng; những ai chưa say, chủ nhà mời về nhà cùng uống tiếp với gia đình, thức ăn và ghè rượu mới được bưng ra, chủ nhà khoản đãi thịnh tình. Bà chủ nhà nhanh nhẹn bận rộn đi đi lại lại giữa căn bếp nơi bà nấu ăn và bếp lửa của khách, thỉnh thoảng lại bỏ thêm củi cho bếp lửa cháy bùng lên, soi sáng căn nhà; người ta uống nhiều hơn là ăn, đánh cồng chiêng và hát những bài dân ca truyền thống. Dần dần mệt mỏi xâm chiếm đến bình minh thì cả nhà, cả chủ lẫn khách đều ngủ, chỉ có ông chủ nhà không thể ngủ được để còn tận hưởng niềm vui gặp gỡ những bà con từ xa đến, để sẵn sàng giúp đỡ bất cứ người nào trong số họ cần đến ông, để giữ cho ngọn lửa cháy mãi.
Buổi rạng đông đã đến, bà chủ nhà trở dậy nấu nướng thức ăn mới, buộc thêm ghè rượu mới bên cạnh ghè rượu ngày hôm qua. Ông chủ nhà đánh thức những người khách đang còn ngái ngủ dậy, đám đàn ông xích lại bên ché rượu, mắt còn lờ đờ, cay xè nhưng họ vẫn vít cần rượu, nhâm nhi với thịt con gà được bà chủ nhà giã nhỏ để ai cũng có phần cả. Ở trong bếp, bà chủ cùng mấy cô con gái lớn nắm những nắm xôi còn nóng hổi mới bắc từ bếp xuống gói vào lá chuối, không quên nhét bên trong nắm xôi một miếng thịt heo. Đây là quà tặng của gia đình đối với khách khứa từ các nơi đến. Một gùi lớn những nắm xôi được chia đều cho tất cả mọi người, không quên bất cứ một ai, từ người già cho đến đứa trẻ còn trong bụng mẹ. Sự công bằng trong cách phân chia của người Ba Na dựa trên cơ sở của sự bình đẳng tuyệt đối.
Đến trưa ngày thứ hai hay muộn lắm là đến xế chiều, những người họ hàng đến từ các làng xa, những người bạn đông đúc đều chia tay gia chủ và trở về, không quên cảm ơn sự tiếp đón chân thành nồng hậu của mọi người trong làng và hẹn gặp nhau tại lễ et pơlêh của làng bên cạnh, nơi người ta sẽ đến đó làm khách. Người ta mang theo những gói xôi nhỏ của họ, quà của gia chủ, lũ trẻ con không chần chứ ăn sạch phần của chúng, nhưng bố mẹ chúng thì giữ lại để dành phần cho những đứa ở nhà không được đi. Quên phần mình vì con cái là phẩm chất đẹp của người Ba Na.
Mệt vì phải tiếp khách và làm mọi công việc của gia đình, ông chủ nhà lúc này mới đặt lưng trên tấm chiếu ở góc nhà. Bà vợ chuẩn bị lo cho buổi lễ ngày mai. Có lẽ là hơi sớm để chuẩn cho buổi lên kho lấy lúa vào sáng mai nhưng bà, một phụ nữ tháo vát, chẳng chịu ngồi yên, bà chọn một cái gùi nhỏ, lau sạch bụi bẩn và mạng nhện; chọn một con gà đen để ngày mai làm vật dâng cúng; chọn một cái váy mới... Đến chiều tối, tỉnh dậy sau giấc ngủ say, ông chủ nhà khoan khoái làm một kang rượu để tỉnh táo, cả nhà quay quần quanh bếp lửa để ăn uống, nói chuyện cho đến khuya. Mặc dù đã mệt rũ người nhưng bà chủ nhà vẫn phải dọn dẹp lại nhà cửa một lần nữa rồi mới ngủ được.
           Buổi sáng sớm của ngày thứ ba, bà chủ nhà trở dậy khi mọi người vẫn còn ngủ say. Mặc bộ váy mới đã chuẩn bị từ hôm qua, bà mang gùi lên kho lấy lúa. Mở cửa kho lúa, bà khấn Yang Sri:
A pinh Yang Sri, tâng âu tâng ie mă pu pu tok tơ sum yok ba, a pinh ih ne kơ mil nhôn xang et wai xa poi”. Đại ý: Cầu xin thần Lúa, hôm nay cho phép gia đình được lên kho lúa lấy thóc, cầu xin thần cho chúng tôi luôn được nhiều thóc lúa để ăn.
rồi xúc một gùi lúa mang về nhà. Từ nay, không còn bất cứ kiêng cữ gì nữa, mọi người được tự do lên kho lấy lúa về ăn hằng ngày. Bà giã gạo, nấu cơm rồi đánh thức mọi người trong nhà dậy cùng ăn. Ngày hôm ấy, mọi người trong làng đến thăm nhau, ngồi bên ghè rượu, họ nói chuyện về nương rẫy, công việc trao đổi, mua bán, và dự tính việc cưới gả cho con cái...
Ngày thứ tư, ngày cuối cùng của lễ et pơlêh, đoàn người đánh cồng chiêng trong làng khoảng mười đến mười lăm người kéo nhau đến từng nhà, ở đấy họ múa xoang, hát đối đáp, đánh những bài chiêng mừng năm mới, chúc cho gia chủ những gì may mắn, hạnh phúc nhất trong năm. Để cảm ơn, bà chủ nhà hào phóng cho đoàn chiêng những phần thức ăn của gia đình. Cứ thế, họ kéo nhau đi từ nhà này sang nhà khác, cả làng rộn ràng của âm thanh trống chiêng, của tiếng hát, tiếng cười..., đoàn người cứ đông dần lên bởi sự gia nhập của các thành viên mới. Thức ăn do các chủ nhà cho khi đoàn người đến chúc mừng được mọi người mang đến nhà Rông lại cùng nhau ăn uống. Từ ngày mai trở đi là khoảng thời gian khei ning nơng (tháng nghỉ ngơi) của làng, mọi người nghỉ ngơi hay đi săn hoặc dệt vải, tổ chức đám cưới cho những đôi trai gái hay đi thăm bà con ở các làng khác.
Trong những năm gần đây cuộc sống của người Ba Na ở KonTum có nhiều đổi thay, điều này đồng nghĩa với việc những nghi thức nông nghiệp truyền thống đang dần bị mai một. Thiết nghĩ, việc phục dựng lại nghi lễ, tín ngưỡng nông nghiệp (trong đó có việc phục dựng Lễ mừng năm mới) của người Ba Na là điều hết sức cần thiết để một mặt vừa bảo tồn được các giá trị văn hoá truyền thống, mặt khác có thể thấy được cách ứng xử về mặt tinh thần của họ trong  nông nghiệp, đối với tự nhiên./.        
Tác giả bài viết: Hoàng Hùng
Nguồn tin: Tạp chí Văn hóa - Thể thao & Du lịch tỉnh Kon Tum số 69
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Giới thiệu Kon Tum

Thăm dò ý kiến

Bạn cần gì ở Thư viện?

Tài liệu hoàn toàn mới.

Tài liệu đa dạng, sử dụng miễn phí.

Sử dụng các dịch vụ và tiện ích miễn phí

Tất cả các ý kiến trên




Thống kê

  • Đang truy cập: 24
  • Hôm nay: 422
  • Tháng hiện tại: 422
  • Tổng lượt truy cập: 916923

Kết nối Kon Tum

Trang nhất   Giới thiệu   Tin Tức   Đăng nhập thành viên   Bạn đọc góp ý