thu vien kon tum
sự kiện

Chiêng Tha trong đời sống của tộc người B'Râu

- Người đăng bài viết: Thư Viện tỉnh
Chiêng Tha trong đời sống của tộc người B'Râu

Chiêng Tha trong đời sống của tộc người B'Râu

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây nguyên đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Đó là sự ghi nhận của tổ chức Văn hóa thế giới đối với cồng chiêng, nhạc cụ phổ biến, đặc trưng của các dân tộc Tây Nguyên nói chung và Kon Tum nói riêng. Ngoài vai trò nhạc cụ, cồng chiêng còn là tài sản, thước đo sự giầu nghèo của mỗi gia đình, dòng họ, là vật thiêng trong tín ngưỡng, thành tố cơ bản tạo thành lễ hội, có vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của các tộc người nơi đây. Các dân tộc bản địa Kon Tum có nhiều loại chiêng như: Chiêng Pôm, chiêng Pát, chiêng Honh, Chiêng Lào, chiêng Nỉ, Chiêng Goong, chiêng Ngô, chiêng Leng, chiêng Tha...
Để góp phần giữ gìn di sản Văn hóa các dân tộc, trong những năm qua Bảo tàng tỉnh Kon Tum đã sưu tầm và đưa về lưu giữ tại kho hơn một chục bộ chiêng các loại trong đó có 2 bộ chiêng Tha, một loại chiêng quý hiếm, được người B’râu gìn giữ như báu vật của dân tộc mình. Ở Việt Nam, Chiêng Tha chỉ có trong cộng đồng tộc người B’râu ở làng Đăk Mế xã Bờ y- Ngọc Hồi.
 Một bộ chiêng Tha có hai chiếc, đường kính khoảng 45 - 50cm, nhưng theo đồng bào có khi phải đổi tới vài ba chục con trâu. Bề ngoài, Tha cũng có màu đồng Thau xám, gần như không khác gì các loại chiêng khác, nhưng chỉ cần chạm nhẹ vào âm Thanh đã vang lên vì có lẽ trong Tha có pha hợp kim gì đó. Chiêng Tha thường được chơi trong các dịp đón khách, mừng nhà rông mới,  lúa mới, trong các lễ hội…. Theo tư duy của người B’râu, Tha không chỉ là nhạc khí mà còn là thần linh, người B’râu cho rằng chiêng Tha là tổ tiên của họ. Vì vậy trong ngôn ngữ người Brâu không có từ đánh chiêng Tha mà là gọ Tha pơi (mời Tha nói). Để mời Tha nói trước tiên phải làm lễ mời Tha ăn, mời Tha uống.
Trong bộ chiêng Tha, chiếc nhỏ là chiêng vợ (chuar) và chiếc lớn hơn là chiêng chồng (Jơ Liêng). Cả hai đều không có núm. Mỗi chiêng có khoan 2 lỗ để luồn dây treo lên khi biểu diễn. Để đánh Chiêng Tha cần có 2 người với 4 dùi, gồm 2 dùi đực thẳng, dài khoảng 50cm, to bằng ngón tay út gọi là Tơ Lông Tha và 2 dùi cái ngắn hơn có dáng hình cổ ngỗng gọi là Giơ Ra. Ở đầu các dùi có bọc vải mềm nhiều lớp rồi cột chặt lại. Khi đánh, 2 dùi ngắn hính cổ ngỗng đánh mặt lưng, 2 dùi dài, thẳng đánh mặt bụng. Chiêng vợ lên tiếng trước, rồi mới đến chiêng chồng.         Khi diễn tấu, Chiêng Tha được treo lên, có thể treo từ dây cột trên xà nhà thả xuống hoặc treo trên giá và treo theo cùng hướng, mép dưới của chiêng cách mặt đất khoảng 10cm. Nghệ nhân đánh chiêng ngồi đối mặt nhau, người cầm 2 dùi đực ngồi phía lòng chiêng, người cầm 2 dùi cái ngồi phía mặt chiêng. Họ ngồi bệt xuống đất. Người đánh mặt lưng khoanh chân bằng tròn. Người đánh mặt bụng ngồi bằng mông, 2 chân duỗi, bàn chân dựng, mũi chân đỡ (giữ) chiêng, áp sát thành chiêng để ngắt tiếng, tạo âm khi đánh. 
Tháng 6/ 2011, sau một thời gian khảo sát, tìm hiểu, chúng tôi đã đến gia đình ông Thao La, làng Đăk Mế, xã Bờ y, Ngọc Hồi để sưu tầm bộ chiêng Tha thứ 2 phục vụ chuẩn bị trưng bày Bảo tàng. Như trên đã nói, đối với đồng bào, chiêng Tha không chỉ là nhạc cụ, mà còn là thần linh và được coi như thành viên trong gia đình. Hôm đó, sau khi thống nhất giá cả và hoàn thành các thủ tục mua - bán, gia chủ xin phép được làm một số nghi lễ trước khi đưa chiêng ra khỏi nhà. Chủ nhà sai vợ con đi mời thầy cúng, già làng và ông cậu ở nhà bên. Người con trai của gia đình bắt một con gà trống lớn làm thịt. Ông chủ đi lấy một ghè rượu, đổ nước và đặt cạnh nơi treo bộ chiêng Tha. Gà làm sạch, luộc cả con cùng với bộ lòng ( trừ tiết), được đặt trong chiếc mẹt nhỏ để cạnh ghè rượu chuẩn bị cúng. Thầy cúng đến,  ông lấy tiết sống bôi vào lòng 2 chiếc chiêng ( lúc này 2 chiếc chiêng đặt nằm ngoài hiên nhà) chiêng chồng bôi trước, chiêng vợ bôi sau , chiêng vợ bôi sau, vừa bôi tiết gà - xoa tròn theo chiều kim đồng hồ trong lòng chiêng, ông vừa khấn (tạm dịch):
" Ớ Tha! Hôm nay mình đổi chỗ ở, cho Tha đi ở nhà khác. Vì hoàn cảnh gia đình mình nghèo khổ, vợ con ốm đau, nợ nần nhiều mình mới phải làm như vậy, chứ trong bụng mình không muốn xa Tha… Xin Tha đừng thắc mắc, đừng buồn, đừng trách, đừng giận tự mình. Tha đừng phạt, đừng làm mình ốm đau, xui xẻo…
           Từ nay, Tha đi đâu phải giữ gìn lấy bản thân, vợ chồng phải luôn ở cùng nhau, bảo vệ lấy nhau,  mình không thể đi cùng bảo vệ cho Tha được. Dù đi đâu hồn Tha hóy luôn nhớ, quay về với gia đình nhà mình…Ớ Tha!".
          (Nội dung lời khấn này gần như được đọc đi đọc lại trong tất cả các lần khấn sau đó.)
 Sau đó, ông rót rượu ghè vào lòng 2 chiếc chiêng (mời Tha uống) và đọc lại lời khấn như trên. Trong lúc thầy cúng khấn, chúng tôi thấy bà vợ Thao La ( Khoảng gần 50 tuổi) cứ đứng sụt sịt lau nước mắt. Khi biết chúng tôi để ý, bà lặng lẽ ra chái nhà đứng khóc. Chúng tôi cảm nhận một sự bịn rịn, chia tay, tiếc nuối thật sự chứ không phải chỉ là việc bán một bộ chiêng, một món đồ trong gia đình, mặc dù đã bán được với giá rất cao ( sáu mươi triệu đồng).
 
Cúng ở ghè rượu xong, tất cả vào trong nhà. Con gà luộc đã được chặt nhỏ chia làm 7 phần trong một chiếc mẹt nhỏ ( ta có thể tạm gọi là mâm). Giữa mâm để một phần lớn gồm đầu + lòng, mề, gan + 2 đùi. Tất cả ngồi quây tròn xung quanh mâm. Thầy cúng khấn và chia thịt cho các thành viên ( gồm 4 người mua chiêng + chủ nhà +thầy cúng + ông cậu + già làng) Thầy cúng khấn 7 lần, nội dung lời khấn gần như trên. Nhưng khác với khi khấn lần đầu ở ngoài hiên, khi thầy cúng cất giọng khấn thì ông cậu của chủ nhà , già làng cũng cất tiếng đồng thanh khấn cùng, giọng hòa âm lời khấn có vần có điệu gần như hát đồng thanh Mỗi lần khấn xong, thầy cúng lại chia thịt cho các thành viên ngồi quanh "mâm". Sau khi khấn xong 7 lần thì cũng chia hết 7 phần thịt trong "mâm".
Sau cùng còn phần thịt lớn giữa "mâm", chủ nhà lấy 2 đùi gà biếu cho già làng và 1 người đại diện bên mua( nhạc sĩ A Đủ - người lớn tuổi nhất, được Bảo tàng mời đi giám định bộ chiêng), đầu gà cho thầy cúng, gan lòng, mề chia cho các thành viên bên mua để tỏ sự hiếu khách.
Sau khi hoàn tất các thủ tục trong nhà, mọi người cùng ra sân, nơi đặt giá treo bộ chiêng. Gia chủ xin phép cho một số thành viên gia đình được đánh một số bài với bộ chiêng Tha như một sự chia tay lần cuối cùng. Một sự chia tay thật là bịn rịn, tiếc nuối, đầy cảm xúc như với một người thân trong gia đình.
Tác giả bài viết: Vũ Thị Mai
Nguồn tin: Tạp chí Văn hóa - Thể thao & Du lịch tỉnh Kon Tum số 69
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Giới thiệu Kon Tum

Thăm dò ý kiến

Bạn cần gì ở Thư viện?

Tài liệu hoàn toàn mới.

Tài liệu đa dạng, sử dụng miễn phí.

Sử dụng các dịch vụ và tiện ích miễn phí

Tất cả các ý kiến trên




Thống kê

  • Đang truy cập: 7
  • Khách viếng thăm: 6
  • Máy chủ tìm kiếm: 1
  • Hôm nay: 1636
  • Tháng hiện tại: 2695
  • Tổng lượt truy cập: 919196

Kết nối Kon Tum

Trang nhất   Giới thiệu   Tin Tức   Đăng nhập thành viên   Bạn đọc góp ý