thu vien kon tum
sự kiện

CHIẾC KHAY THIÊNG TRONG LỄ HỘI KA PAO NEO CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG X’TENG

- Người đăng bài viết: Thư Viện tỉnh
CHIẾC KHAY THIÊNG TRONG LỄ HỘI KA PAO NEO  CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG X’TENG

CHIẾC KHAY THIÊNG TRONG LỄ HỘI KA PAO NEO CỦA NGƯỜI XƠ ĐĂNG X’TENG

X’Teng là nhóm tộc người thuộc dân tôc Xơ Đăng cư trú chủ yếu ở huyện Đăk Tô và 2 bên bờ sông Pơsi giữa Đăk Hà và Đăk Tô. Lễ Ka Pao Neo (Ăn Lúa Mới) là lẽ hội đặc trưng của vùng và tộc người này bởi tính hoành tráng, cố kết cộng đồng và tính nguyên bản của nó, đặc biệt là tại các cộng đồng cư trú bên bờ tây của sông Psi .
Khác với các vùng khác, người X’Teng bên bờ tây sông Psi tổ chức Lễ hội Ka Pao Neo với quy mô cả cộng đồng làng. Qua các lễ thức truyền thống, dân làng chia xẻ với nhau những niêu cơm đầu mùa sau khi đã cúng Iang Sri (Thần Lúa) tại nhà. Các chức sắc và đại diện các gia đình đến từng nhà nhau ăn cơm mới và chúc phúc cho gia chủ. Thông qua lễ thức này, chiếc khay thiêng (drah) đóng vai trò quan trọng là chuyển tới gia chủ, từng nhà những biểu tượng may mắn mà các làng ban tặng.
 
          Ngay trước ngày diễn ra lễ hội, đồng thời với khâu chuẩn bị, chiếc khay cũng được các bàn tay khéo léo chế tạo. Chiếc khay hình vưông, mỗi cạnh khoảng 70 cm. Mặt đáy là 1 tấm lồ ô đan thành lưới ô vuông, cắt một lỗ tròn chính giữa, vừa với cỡ với gốc tre làm cây nêu vì sau cùng chiếc khay sẽ được cài đặt vào gốc nêu ngoài sân nhà Rông. Trên 4 gờ cạnh được ngăn kín bằng 4 tấm “liếp”, được tạo từ rất nhiều que bằng thanh lồ ô kết chặt, dựng đứng cao khoảng 7 cm. 1 trong 4 tấm “liếp” này, người ta trổ môt ô cửa nhỏ (kchok) khoảng 5 cm. Phần bị cắt đi để tạo ô cửa (kchok) này sẽ được ngã ra trước làm thành chiếc thềm tí hon trông ngộ nghĩnh. Chiếc khay được treo trên 4 sợi dây mây cột ở 4 góc. Trên 4 dây này người ta trang trí các tua (kôm boi) tạo bằng xơ lồ ô, Xơn đen, đỏ và màu vàng gốc của xơ tua tượng trưng cho cây lúa sung mãn. Xen vào đó là các tượng người tí hon bằng sáp đen (tek) biểu tượng của ông bà, tổ tiên đã khuất nay về với con cháu, người thân, dân làng. Tất cả tua và tượng sáp đều có số lượng chẵn – là những số thiêng. Ngoài ra, còn có 4 xơ tua lớn hơn treo ở 4 góc khay và 1 cái khác treo trên đỉnh dây.
          Sáng ngày đầu tiên của lễ hội, chiếc khay được lấy xuống  từ nhà Rông để làm thêm một vài công đoạn khác trước khi đưa vào hành lễ.
          - Lót đáy khay: 4 tấm lá chối non đã được phơi nắng cho dai được 1 người khéo tay cắt tỉa theo thể thức truyền thống trước khi cho vào lót đáy khay. Độ dài tấm lá chuối phải vừa bằng cạnh chiếc khay. Ở mặt ngoài mỗi tấm (đối diện với gân lá) được cắt tỉa thành các hình lượn sóng (chou), đường lượn sóng này từ lớn ở đầu lá (phần gốc lá - siem plit) và nhỏ dần về phía cuối ngọn lá (rơmuôi plit). Khi lót, phần gân lá hướng ra ngoài song song với bờ khay, phần lượn sóng hướng vào trong.  Ngoài ra, 1 tấm khác được cắt hình tròn bỏ ở giữa, ngay lỗ tròn đã đục sẵn. Sở dĩ nó phải đặt riêng là vì cuối phần lễ, chiếc khay sẽ có gốc nêu (tơ trea) đi qua lỗ tròn này, mà không làm lệch hoặc rách các tấm lá lót khác. Tất cả những sự cẩn trọng này là để xếp các tấm lá sao cho đầu tấm này nằm trên đuôi tấm kia, mép răng cưa ngoài việc làm cho trang trọng, nó còn có tác dụng là ép sát mép, không có độ hở. Như vậy người đi cắt lá phải đánh dấu hoặc người xếp lá xem gân lá để biết cuống, ngọn.
- Những vật phẩm bỏ vào khay:  Bên trên lớp lá dẻo và khó bắt lửa này, người ta rải một lớp trấu khô trộn mùn cưa và một nửa thành phần đó là bột vỏ cây jô-kou. Jô-kou là một thứ cây thiêng và bí mật, rất hiếm, vỏ của nó đốt toả khói thơm mùi trầm hương được người Xơ Đăng đốt chỉ trong dịp này. Hiện nay cây này khó tìm nên thành phần jô-kou rất ít trong hỗn hợp đó. Già làng dùng một mẩu bùi nhùi đã cháy đưa vào giữa khay, thổi cho lửa bắt cháy hỗn hợp trong khay. Ngoài ra, trong khay còn có một tấm lá chuối lớn đựng gan súc vật đã luộc chín và 120 mẩu gỗ nhỏ như ngón tay đẽo hình cái rựa (vok), công cụ phát rẫy điển hình, biểu trưng cho sức khoẻ và sung túc về nương rẫy dành tặng cho 120 gia đình thay cho thiện ý của làng. Như vậy, chiếc khay drăh này đã chuẩn bị xong, già làng bắt đầu làm lễ trước khi mang chiếc drah ra khỏi nhà Rông đến từng nhà trong làng.
Đi ăn cơm mới
Một người đàn ông khỏe mạnh có uy tín sẽ được chọn để xách cái drah này, dẫn đầu đoàn người đến từng nhà trong làng để ăn cơm mới. Người dẫn đầu này gọi là “siem dră”, (người mang drăh).
 Người siem dră dẫn đầu vào nhà được chủ nhà đứng tiếp, anh nói lời chúc của yàng, lấy một mẩu gan nhỏ bỏ lên đỉnh đầu chủ nhà và tặng cho chủ nhà một trong số những mẩu gỗ đẽo hình rựa trong drăh. Những người thanh niên đưa ống lồ ô cho chủ nhà bỏ một ít thức ăn vào đó để mang về nhà Rông cúng Yàng và dân làng cùng ăn. Anh siem dră là người đầu tiên ngồi xuống ăn 1 miếng cơm mới, 1 ít thức ăn đầu tiên trong đoàn, rồi vội vã xách dră đang toả khói thơm sang nhà khác khi đoàn người tiếp tục ăn uống, thưởng thức những món ăn lạ từng nhà.
 
Đóng drah vào cây nêu
Cây nêu trước đó thực ra chỉ mới dựng tạm. Thanh niên được những người lớn tuổi hướng dẫn nhổ cây nêu dựng tạm dựa vào nhà Rông đến trồng chỗ của nó, ngay trước sân nhà Rông. Trước khi dựng cây nêu, ngay chiếc lỗ đã đào sẵn, chiếc khay dră với khói jô-kou đang cháy đặt ngay vào lỗ đề cắm cây nêu xuyên qua lòng khay (lòng khay đã đục sẵn một lỗ vừa đường kính cây nêu). Cây nêu dựng xong, chiếc khay kéo lên cột vào lưng chừng cây nêu. Anh siem dră tổ chức một nghi thức nhỏ như sau:  đứng ngay trước khay, phía sau anh là thanh niên, đàn ông; anh đếm các con số thành 3 lần theo cấp số cộng của 3: lần thứ nhất từ 1 đến 3, lần thứ hai từ 1 đến 6, lần thứ 3 từ 1 đến 9. Đến các con số 3,6,9 tất cả dân làng đồng loạt hú lên 3 lần và reo hò vang vọng. Nghi thức này thể hiện nguyện vọng của dân làng mời gọi các yàng về ăm cơm mới, uống rượu với làng, đồng thời bày tỏ niềm hân hoan trước sự no đủ của dân làng sau một vụ mùa nhờ sự chăm sóc của các Yàng!
Trong suốt phần hội sau đó, chiếc drah tiếp tục cháy và tỏa khói cho đến khi cháy hết hỗn hợp trong nó.
         
          Như vậy, chiếc khay (drah) là linh vật, một công cụ trung tâm của lễ hội Ăn Cơm Mới. Nó trở thành phương tiện giao tiếp giữa thần linh (yang) và con người (dân làng) thông qua vị trí, tác dụng của nó trong lễ hội Ka Pau Neo. Chiếc khay chứa đựng những công cụ giao tiếp như khói thơm, công cụ lao động (rựa), vật hiến tế (gan) từ nơi trú ngụ của thần linh (nhà rông) đến các gia đình, và lại trở về nơi thiêng của nó là cây nêu sau khi đã hoàn tất sứ mệnh.
          Mặt khác, thông qua việc đến từng nhà để mang đến hơi hướng thần linh, tặng vật thiêng và ăn cơm mới từng gia đình đã tạo được mối cố kết vững chắc giữa chức sắc với dân làng, dân làng với dân làng và trên hết là thần linh với dân làng.
 
          Với ý nghĩa nhân văn đó, công việc chế tác chiếc drah và đưa nó vào cử hành các lễ thức trong lễ hội Ăn Lúa Mới là hợp với tâm thức tín ngưỡng, phong tục tập quán tại tất cả các cộng đồng DTTS bản địa, đặc biệt là dân tộc Xơ Đăng. Việc bảo tồn này là cần thiết và nên được khuyến khích, hướng dẫn tại các địa phương./.
 

 120 mẩu vok tương ứng với 120 gia đình trong làng nơi diễn ra lễ hội. Bài này được khảo sát tại làng Kon Đao Yop, ven sông Psi (Đăk Hà) năm 2009.

Tác giả bài viết: Dam Aleah
Nguồn tin: Tạp chí Văn hóa - Thể thao & Du lịch tỉnh Kon Tum số 66
Đánh giá bài viết
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết
 

Giới thiệu Kon Tum

Thăm dò ý kiến

Bạn cần gì ở Thư viện?

Tài liệu hoàn toàn mới.

Tài liệu đa dạng, sử dụng miễn phí.

Sử dụng các dịch vụ và tiện ích miễn phí

Tất cả các ý kiến trên




Thống kê

  • Đang truy cập: 13
  • Khách viếng thăm: 10
  • Máy chủ tìm kiếm: 3
  • Hôm nay: 1636
  • Tháng hiện tại: 2681
  • Tổng lượt truy cập: 919182

Kết nối Kon Tum

Trang nhất   Giới thiệu   Tin Tức   Đăng nhập thành viên   Bạn đọc góp ý